Σήμερα μετά από μέρες απουσίας για δουλειές και διασκέδαση σε παλιά γνώριμα εδάφη, είπα να ασχοληθώ λίγο με κάτι που με έχει απασχολήσει τον τελευταίο καιρό και μου έχει κάνει πολύ αρνητική εντύπωση. Συνεχίζοντας τον ευαίσθητο χαρακτήρα του blog, όπως το έκανε και ο Jagg στο προηγούμενο post, σήμερα θέλω να αναφερθώ στο φαινόμενο του mobbing στους χώρους εργασίας. Είναι γνωστό άλλωστε πως η διατριβή μου σχετίζεται με εργασιακούς χώρους και την ψυχολογία των εργαζομένων σε χώρους γραφείων, οπότε είμαι αρκετά ευαισθητοποιημένος στο θέμα αυτό…

Αφορμή για το post αυτό παίρνω από διάφορους γνωστούς και φίλους οι οποίοι συνεχώς μου επιβεβαιώνουν αυτά που θα διαβάσετε παρακάτω…

Ας ξεκινήσουμε όμως από τους ορισμούς.

Με βάση τη Wikipedia, έχουμε:

Mobbing is a term referring to a to a group behavioural phenomenon in workplaces. In the book MOBBING: Emotional Abuse in the American Workplace, the authors claim that mobbing is typically found in work environments that have poorly organized production and/or working methods and incapable or inattentive management and that mobbing victims are usually “exceptional individuals who demonstrated intelligence, competence, creativity, integrity, accomplishment and dedication”.

Το φαινόμενο αυτό είναι σχετικά νέο στην Ελλάδα και δεν έχει απασχολήσει πολύ τους εργαζομένους, αυτό όμως δεν σημαίνει πως δεν είναι σημαντικό και πως θα πρέπει να αφήσουμε την εξέλιξη του ανεπηρέαστη. Οι εργαζόμενοι σε μεγάλες επιχειρήσεις αρκετά τραβάνε ήδη με τα ωράρια, την έλλειψη οργάνωσης, την πίεση, την έλλειψη ιδανικού περιβάλλοντος εργασίας και άλλα τόσα. Ας δούμε όμως πως περιγράφει την όλη διαδικασία ο Σπύρος Α. Δρίβας, Ειδικός Ιατρός Εργασίας και Υπεύθυνος Κέντρου Υγείας – Υγιεινής της Εργασίας ΕΛΙΝΥΑΕ. Το άρθρο αναδημοσιεύεται στο πολύ ενημερωμένο και ευαισθητοποιημένο δικτυακό τόπο του μη κερδοσκοπικού οργανισμού QualityNet, ο οποίος ασχολείται με θέματα εργασιακών χώρων. Μπορείτε να το κατεβάσετε όμως και από το ΕΛΙΝΥΑΕ σε μορφή pdf.

Τα τελευταία χρόνια στους εργασιακούς χώρους αναπτύχθηκε ένα νέο φαινόμενο, το οποίο, αν και η πραγματική διάσταση του δεν είναι ακόμα γνωστή, αποτελεί σοβαρό πρόβλημα για την υγεία και ασφάλεια των εργαζόμενων.
Το φαινόμενο αυτό γνωστό ως σύνδρομο mobbing, ορίζεται στην επιστημονική ορολογία, σύμφωνα με τον Ευρωβουλευτή Giovanni Pittella, ως «η άσκηση, στο πλαίσιο των σχέσεων μεταξύ συναδέλφων ή μεταξύ ανωτέρου και κατωτέρου στην ιεραρχία, μιας συστηματικής και διαρκούς επίθεσης σε βάρος ενός προκαθορισμένου θύματος προκειμένου να ωθηθεί στο να εγκαταλείψει τη θέση εργασίας του».
Πρόκειται λοιπόν, για επανειλημμένες ψυχολογικές ή άλλου τύπου και βαθμού επιθέσεις που περιλαμβάνουν διαρκείς και αδικαιολόγητες επικρίσεις και συκοφαντίες, ανάθεση άχαρων και υποτιμητικών καθηκόντων, καθώς και για ενέργειες που θα μπορούσαν να θίξουν την επαγγελματική και κοινωνική εικόνα του θύματος στο πλαίσιο των εργασιακών σχέσεων.
Πρέπει να τονιστεί ότι δε φαίνεται να υπάρχει ένας διεθνώς αναγνωρισμένος επιστημονικός ορισμός για το mobbing, δηλαδή της εσκεμμένης ηθικής παρενόχλησης στους χώρους εργασίας, με στόχο την αποπομπή του ατόμου ή μιας ομάδας ατόμων από το εργασιακό γίγνεσθαι. Ακόμη όμως κι αν δεν υφίσταται κάποιος γενικά αποδεκτός ορισμός, μπορεί να υποστηριχθεί ότι οι διαφορετικοί ορισμοί ή οι περιγραφές, συνολικά, φέρνουν στην επιφάνεια αυτό που αποτελεί την πραγματικότητα για πολλούς ανθρώπους στους εργασιακούς χώρους.
Συγκεκριμένα, «η απασχόληση βιώνεται ως απάνθρωπη, (οι εργαζόμενοι) αισθάνονται ότι είναι αποκλεισμένοι από το κοινωνικό περιβάλλον στους χώρους εργασίας και αντιμετωπίζουν απαιτήσεις ασυμβίβαστες με την εργασία χωρίς να έχουν τις φυσιολογικές δυνατότητες για να τις αντιμετωπίσουν».
Χαρακτηριστικός είναι ο ορισμός που χρησιμοποίησε για το σύνδρομο mobbing ο Βέλγος Υπουργός Εργασίας, σε ομιλία του σχετικά με τη σχεδιαζόμενη νομοθεσία κατά της ηθικής παρενόχλησης στους χώρους εργασίας: «κατ΄ επανάληψη υβριστική συμπεριφορά, εντός ή εκτός της επιχείρησης ή του οργανισμού που εκδηλώνεται ειδικότερα με ενέργειες, λόγια, εκφοβισμούς, πράξεις, χειρονομίες, τρόπους οργάνωσης της εργασίας και μονομερή γραπτά κείμενα που έχουν χαρακτήρα ή σκοπό να προσβάλλουν την προσωπικότητα, την αξιοπρέπεια ή τη σωματική ή ψυχική ακεραιότητα του εργαζομένου κατά την εκτέλεση της εργασίας του, να θέσουν σε κίνδυνο τη θέση απασχόλησής του ή να δημιουργήσουν εχθρικό, εκφοβιστικό, υποτιμητικό, ταπεινωτικό ή προσβλητικό εργασιακό περιβάλλον».
Το mobbing αποτελεί λοιπόν, μια αποτελεσματική τακτική «ψυχολογικής τρομοκρατίας στους εργασιακούς χώρους και χρησιμοποιείται κατάλληλα από τις επιχειρήσεις ή τους οργανισμούς, για να απαλλαγούν από το ενοχλητικό ή και το πλεονάζον προσωπικό. Επίσης εκφράζει τη δολιότητα που αναπτύσσεται μεταξύ συναδέλφων και αποσκοπεί στην εξάλειψη των ανταγωνιστών, μέσα από μια συνεχή αντισυναδελφική συμπεριφορά».
Ο όρος mobbing προέρχεται από την αγγλική λέξη mob που σημαίνει επιτίθεμαι, περικυκλώνω, ενοχλώ και εκφράζει σήμερα τη συστηματική ψυχολογική επίθεση και στρατηγική περιθωριοποίησης που δέχονται στο εργασιακό περιβάλλον, από τους ιεραρχικά ανωτέρους ή και τους συναδέλφους οι ανεπιθύμητοι, για διάφορους λόγους, εργαζόμενοι. Ο όρος χρησιμοποιήθηκε το 1800 από τους βρετανούς βιολόγους, στη περιγραφή της επιθετικής συμπεριφοράς κατά την πτήση, ορισμένων ειδών αποδημητικών πουλιών. Το 1900, ο ηθολόγος Konrad Lorenz το χρησιμοποιεί για να ερμηνεύσει την εχθρική συμπεριφορά της πλειοψηφίας της αγέλης, έναντι των αδύνατων ζώων της ίδιας ράτσας. Ο γερμανός ψυχολόγος Heinz Leyman, ένας ίσως από τους εγκυρότερους σύγχρονους μελετητές της ψυχολογίας της εργασίας, είναι ο πρώτος, που στη δεκαετία του ’80, αποδίδει τον όρο στην ανθρώπινη κοινωνία, περιγράφοντας το σύνολο των αρνητικών επιδράσεων στην υγεία, από την ηθική παρενόχληση στους εργασιακούς χώρους, ως «σύνδρομο mobbing».
Οι διαστάσεις του φαινομένου δεν είναι δυνατόν να υποτιμηθούν. Οι πρώτες επιστημονικά τεκμηριωμένες μελέτες δείχνουν ότι το mobbing προκαλεί καταστροφικά αποτελέσματα στη σωματική και ψυχική υγεία των εργαζόμενων και κατ’ επέκταση, των οικογενειών τους. Η προσβλητική μεταχείριση οδηγεί πολλούς εργαζόμενους σε μακροχρόνια απουσία από την εργασία, λόγω ανικανότητας προς εργασία, ή τους αναγκάζει να παραιτηθούν.
Το σύνδρομο mobbing εκδηλώνεται κυρίως με σοβαρές επιπτώσεις που μπορεί να λάβουν τη μορφή αυξημένων δυσκολιών συνεργασίας, μειωμένης αντοχής στο άγχος, σωματικής δυσφορίας, καταχρήσεων και ψυχολογικών αντιδράσεων. Επίσης μπορεί να επιφέρει στον εργαζόμενο δυσκολίες στον ύπνο, κατάθλιψη, ανάπτυξη διαφόρων μορφών μανίας, κάποιες φορές έντονη επιθετικότητα, σωματική κόπωση ή/και τάσεις αυτοκτονίας. Αν δε σταματήσει άμεσα η παρενόχληση, δεν ερευνηθούν οι αιτίες που την προκάλεσαν στον εργασιακό χώρο και δε ληφθούν τα κατάλληλα μέτρα, υπάρχει ο κίνδυνος τα προβλήματα να γίνουν τόσο σοβαρά ώστε να χρειαστεί μακροχρόνια ιατρική και ψυχοθεραπευτική φροντίδα από ειδικούς.
Οι αρνητικές συνέπειες για τις επιχειρήσεις, σε ότι αφορά την αποδοτικότητα και τις οικονομικές επιδόσεις είναι σημαντικές, καθώς παρατηρήθηκε ότι το επίπεδο απόδοσης ενός εργαζόμενου που υφίσταται mobbing, μπορεί να σημειώσει πτώση κατά 80% όσον αφορά τις ικανότητές του, τις αντιστάσεις του στο εργασιακό άγχος και την προσοχή του, με αποτέλεσμα την εκδήλωση ψυχικής ή σωματικής ασθένειας που θα τον οδηγήσει σε απουσιασμό.
Η τρίτη ευρωπαϊκή έρευνα σχετικά με τις συνθήκες εργασίας, η οποία διενεργήθηκε από το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη Βελτίωση των Συνθηκών Διαβίωσης και Εργασίας (Ίδρυμα του Δουβλίνου), αναφέρει χαρακτηριστικά, ότι το 8% των εργαζόμενων της Ε.Ε. έχει δηλώσει ότι κατά τη διάρκεια των τελευταίων 12 μηνών έχει υποστεί ηθική παρενόχληση στο χώρο εργασίας. Σύμφωνα πάντα με το Ίδρυμα του Δουβλίνου, τα άτομα που πέφτουν θύματα παρενόχλησης είναι πολύ περισσότερο εκτεθειμένα στο εργασιακό άγχος από ότι οι εργαζόμενοι γενικότερα. Ένα ποσοστό της τάξης του 47% των θυμάτων της παρενόχλησης, αναφέρουν αγχωτικά εργασιακά καθήκοντα.
Επίσης, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Υγεία και την Ασφάλεια στην Εργασία παρατηρεί ότι, παρά το γεγονός της ύπαρξης πολλών ακόμη ελλείψεων στην αντιμετώπιση των χημικών και φυσικών βλαπτικών παραγόντων του εργασιακού περιβάλλοντος, το σύνδρομο mobbing, η σωματική βία και οι εργονομικοί κίνδυνοι συνιστούν πλέον τους νέους βλαπτικούς παράγοντες με σοβαρές ψυχολογικές προεκτάσεις στην υγεία των εργαζόμενων. Σύμφωνα, πάντα, με τον προαναφερόμενο οργανισμό, το mobbing οδηγεί σε ασθένειες που σχετίζονται με το εργασιακό άγχος και συνιστούν σοβαρό κίνδυνο για την υγεία, καθώς υφίσταται σαφής σχέση μεταξύ αφ’ ενός της ηθικής παρενόχλησης και αφ’ ετέρου του άγχους και της εργασίας με υψηλό βαθμό έντασης, αυξημένο ανταγωνισμό και μειωμένη αίσθηση εργασιακής ασφάλειας.
Οι αρνητικές για την υγεία των εργαζόμενων επιπτώσεις του mobbing καθώς και οι διαστάσεις του προβλήματος, έχουν προκαλέσει αυξημένο ενδιαφέρον σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Μεμονωμένες εθνικές νομοθεσίες (Ιταλία, Σουηδία, Γερμανία), αναγνωρίζουν πλέον το σύνδρομο mobbing ως επαγγελματική ασθένεια και ως βασική αιτία για την εκδήλωση σοβαρών εργατικών ατυχημάτων.
Στα μέσα του 2001 η Επιτροπή Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, έδωσε στη δημοσιότητα την τελική «Έκθεση σχετικά με την παρενόχληση στους χώρους εργασίας, σύνδρομο mobbing». Η έκθεση «εφιστά την προσοχή στο γεγονός ότι ο αυξανόμενος αριθμός συμβάσεων εργασίας ορισμένου χρόνου, τα ελαστικά ωράρια και ο επισφαλής χαρακτήρας της απασχόλησης, ιδιαίτερα στην περίπτωση των γυναικών, δημιουργούν ευνοϊκές προϋποθέσεις για την εκδήλωση του mobbing». Η έκθεση υπογραμμίζει επίσης «πόσο σημαντικό είναι να διευρυνθεί και να καταστεί σαφής η ευθύνη των εργοδοτών όσον αφορά την καταβολή συστηματικών προσπαθειών για την υγεία και την ασφάλεια στο χώρο εργασίας με σκοπό την επίτευξη ενός ικανοποιητικού εργασιακού περιβάλλοντος».
Το mobbing, ως επαναλαμβανόμενη, διαρκής και μεθοδική ψυχολογική καταδίωξη που στοχεύει σε απόπειρες εξοστρακισμού εργαζόμενων από το εργασιακό περιβάλλον, αποτελεί μια πραγματικότητα και για τη χώρα μας. Οι πρώτες εμπειρικές καταγραφές (σύντομα θα δημοσιοποιηθούν), αναδεικνύοντας την ύπαρξη του φαινομένου, θέτουν και τους πρώτους προβληματισμούς τόσο για την ιατρική και νομική υποστήριξη των θυμάτων, όσο και για τη διερεύνηση και καταπολέμηση των γενεσιουργών αιτιών της παρενόχλησης στους χώρους εργασίας.
Η ενίσχυση της στρατηγικής υπέρ της υγείας και ασφάλειας στην εργασία, με τη δημιουργία δημόσιων υποδομών εκτίμησης και πρόληψης των επαγγελματικών κινδύνων, μπορεί να εγγυηθεί μια μακροπρόθεσμη και συστηματική προληπτική δράση στον τομέα του εργασιακού περιβάλλοντος. Αυτή η προληπτική δράση θα αποβλέπει μεταξύ άλλων και στην καταπολέμηση της παρενόχλησης στους χώρους εργασίας, λαμβάνοντας υπ’ όψη τόσο την ηθική όσο και τη νομική διάσταση του θέματος.

Βιβλιογραφικές Αναφορές

Giovanni Pittella: Γραπτή ερώτηση προς την επιτροπή, Επίσημη Εφημερίδα C 330 E 21/11/2000

Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, Έκθεση σχετικά με την παρενόχληση στους χώρους εργασίας (2001/2339 ΙΝΙ)

www.mobbingonline.it/st1.asp

Introduzione al Mobbing Culturale, Herald Ege, Pitagora Editrice, Bologna 1997

Η σύγχρονη εμφάνιση του φαινομένου βέβαια, δεν σημαίνει πως στην Ελλάδα δεν έχει γίνει ήδη πράξη σε πολλές επιχειρήσεις και μάλιστα σε μεγάλο βαθμό. Διαβάστε άλλη μια άποψη, όπως αυτή δημοσιεύεται στην Καθημερινή από την Λίνα Γιάνναρου.

Eργαζόμενος προς έναν συνάδελφό του, στο ασανσέρ της εταιρείας στην οποία εργάζονται: «Λοιπόν, Nικολάκη, άκου να δεις και να προσέχεις για να μην έχουμε τίποτα επεισόδια. Eμαθα μια σπόντα που έριξες τάχα μου στο άσχετο για υπαλλήλους που κάνουν ό,τι μπορούν για να λουφάρουν, καθυστερούν να προσέλθουν το πρωί, πάνε για ψώνια και τα σχετικά. Δεν με ενδιαφέρει ποιους λόγους έχεις εσύ να το παίζεις το καλό παιδί και ο ευσυνείδητος υπάλληλος και ποιον γλείφεις, αλλά εγώ γουστάρω να λουφάρω όπως και όποτε μπορώ και να έρχομαι και να φεύγω όποτε θέλω. Eγώ έχω φροντίσει για την πάρτη μου και έχω τα νώτα μου καλυμμένα, εσύ τι ζόρι τραβάς; Eγώ πάντως σου ξηγήθηκα στα ίσια και δεν φέρω καμία ευθύνη από ‘δω και πέρα. Tο καλό που σου θέλω, πάντως, κοίτα και συ την πάρτη σου για να μην πέσει και κανένα βρωμόξυλο στο φινάλε. Ξηγηθήκαμε;».

H μαρτυρία είναι πραγματική, ωστόσο δεν γνωρίζουμε τι έγινε στη συνέχεια: άραγε ο «Nικολάκης», όπως τον αποκαλεί ο συνάδελφός του, ακολούθησε τη… φιλική συμβουλή και έκτοτε κλείνει τα μάτια στα τεκτενόμενα στο χώρο εργασίας ή αποφάσισε να μη συμμορφωθεί στους εσωτερικούς κανόνες του γραφείου, με αποτέλεσμα -στην καλύτερη περίπτωση- να απομονωθεί από τους υπόλοιπους υπαλλήλους; Tο σίγουρο είναι ότι η κατάσταση είναι αναγνωρίσιμη σε πολλούς από εμάς και έχει όνομα: mobbing. Πρόκειται για έναν όρο της εργασιακής ψυχολογίας που περιγράφει την ηθική παρενόχληση ενός ατόμου από ένα άλλο άτομο ή ομάδα ατόμων στο χώρο εργασίας, η οποία συνεχίζεται για μεγάλο χρονικό διάστημα με σημαντικές επιπτώσεις και στην υγεία του εργαζομένου. Λόγω της «λεπτής» φύσης του προβλήματος, μέχρι σήμερα είχε εν πολλοίς αγνοηθεί. Tα τελευταία χρόνια, ωστόσο, το mobbing αρχίσει να απασχολεί ιδιαίτερα τους επιστήμονες, καθώς αφορά όλο και περισσότερους εργαζομένους σε όλον τον κόσμο. Oπως αποκαλύπτει έρευνα που βρίσκεται σε εξέλιξη από ερευνητική ομάδα που συντονίζει ο διδάκτορας Eργασιακής – Bιομηχανικής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου του Mάντσεστερ, κ. Σταμάτης Aντωνίου, για τις ανάγκες της οποίας ελήφθη και η παραπάνω συνέντευξη – μαρτυρία, διαστάσεις έχει λάβει το θέμα και στη χώρα μας. «Περίμενα ότι θα είμασταν σε καλύτερα επίπεδα. Δυστυχώς, υπάρχει και εδώ σοβαρό πρόβλημα», λέει ο κ. Aντωνίου στην «K».

«Aγκάθια» η ανεργία και η ανασφάλεια

«Kαψώνια», «πισώπλατα μαχαιρώματα», περιθωριοποίηση, εκφοβισμός, κακομεταχείριση, κατάχρηση εξουσίας, σεξουαλική παρενόχληση. Oι περισσότεροι έχουμε βιώσει τουλάχιστον ένα από τα παραπάνω. Eχουμε πέσει όμως θύματα mobbing; H συνθετότητα και η πολυπλοκότητα του φαινομένου της εργασιακής παρενόχλησης, δεν επιτρέπει τη διατύπωση ενός κοινά αποδεκτού από τους επιστήμονες ορισμού. Γενικά, θα μπορούσε κανείς να πει ότι mobbing συνιστά το σύνολο των αξιόμεμπτων πράξεων και συμπεριφορών που έχουν ως αποτέλεσμα ο αποδέκτης να νιώθει ενοχλημένος, φοβισμένος, ταπεινωμένος ή τρωτός, να εξασθενεί η αυτοπεποίθησή του και να αισθάνεται στρες. Oπως λέει ο κ. Aντωνίου, το κυριότερο χαρακτηριστικό στον ορισμό της παρενόχλησης είναι η συχνότητα και η διάρκεια της πράξης. «Για να θεωρηθεί μια πράξη ως παρενόχληση, θα πρέπει να διακρίνεται από επιμονή και να συμβαίνει συχνά, τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα, για μήνες».

Σημαντική παράμετρος της εργασιακής παρενόχλησης αποτελεί και η σχέση εξουσίας ή ισχύος που έχει ο θύτης έναντι του θύματος. Στις περισσότερες περιπτώσεις, το ρόλο του θύτη έχουν οι προϊστάμενοι, οι διευθυντές, οι τμηματάρχες, ωστόσο οι δύο μονομάχοι στο στρατόπεδο του γραφείου μπορεί να είναι και οι μόνιμοι υπάλληλοι με τους συμβασιούχους, οι παλιοί με τους νέους, οι άντρες με τις γυναίκες.

Kαι οι «ώριμοι» θύματα

Πρέπει να σημειωθεί, πάντως, ότι, ενώ για πολλά χρόνια, η παρενόχληση θεωρούνταν «προνόμιο» των ανδρών και οι γυναίκες είχαν το ρόλο του θύματος, τελευταία έχουν παρατηρηθεί πολλά περιστατικά όπου άνδρες παρενοχλούνται συστηματικά από γυναίκες, κυρίως όταν αυτές βρίσκονται σε ανώτερες ιεραρχικά θέσεις. Γεγονός είναι, ωστόσο, ότι τις ανώτερες ιεραρχικά θέσεις κατέχουν στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων άνδρες.

Tα τελευταία χρόνια, θύματα εργασιακής παρενόχλησης «πέφτουν» συχνά και οι εργαζόμενοι άνω των 50 ετών, που αισθάνονται -ή οδηγούνται να αισθάνονται- ανίκανοι να αντεπεξέλθουν στις σύγχρονες εργασιακές συνθήκες. Xαρακτηριστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο αντιμετώπισε νεαρός διευθυντής μεγαλύτερο ηλικιακά υπάλληλο, όπως καταγράφηκε στην έρευνα: «Kύριε Xρήστο, απαράδεκτη εμφάνιση κειμένου. Δεν ξέρω τι θα κάνεις, θα πας να κάνεις κανένα φροντιστήριο για υπολογιστές. Δεν είναι δυνατόν να τρως τόσες ώρες για να μου παρουσιάζεις αυτό το χάλι. Kαλά, και άλλοι έχουν δυσκολία, αλλά πήγαν και έμαθαν τουλάχιστον τα βασικά, εσύ δηλαδή τι πρόβλημα έχεις με τα κομπιούτερ; Kαι μάλιστα κάποιοι και μεγαλύτερης ηλικίας από σένα. Nα το ξέρεις, δεν θα ανεχτώ άλλο αυτήν την κατάσταση. Nομίζω ότι και στο χωριό σου κομπιούτερ έχουν πλέον. Kι από την άλλη θέλουμε να είμαστε Eυρώπη!»

Oσο κι αν φαίνεται περίεργο, το mobbing έχει ιδιαίτερα αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία του εργαζομένου. Mεταξύ άλλων, το άτομο που παρενοχλείται στον εργασιακό του χώρο μπορεί να εμφανίσει κατάθλιψη, δυσκολία στην επικοινωνία και τη σύναψη διαπροσωπικών σχέσεων, υψηλά επίπεδα στρες, αδυναμία συγκέντρωσης, αυτοκτονικές τάσεις, εκδήλωση βίαιων συμπεριφορών. Συνυφασμένα δε με αυτού του είδους τα φαινόμενα εμφανίζονται να είναι και τα σύνδρομα μετατραυματικού στρες και επαγγελματικής εξουθένωσης (burnout). Στα σωματικά συμπτώματα περιλαμβάνονται κεφαλαλγίες, γαστρεντερικές διαταραχές, διαταραχές ύπνου, κ.ά. Σύμφωνα μάλιστα με τον κ. Aντωνίου, «τα συμπτώματα αυτά, εάν δεν αντιμετωπισθούν για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί να οδηγήσουν σε ακόμα σοβαρότερες διαταραχές».

Eπιπτώσεις στην εταιρεία

Eκτός όμως από την υγεία των εργαζομένων, η εργασιακή παρενόχληση έχει επιπτώσεις και στη λειτουργία μιας εταιρείας ή ενός οργανισμού. Eχει βρεθεί ότι η απόδοση ενός εργαζομένου που υφίσταται εργασιακή παρενόχληση μπορεί να μειωθεί έως και 80%, ενώ παράλληλα ευνοούνται οι καταστάσεις εργασιακής οκνηρίας, καθώς συχνά τα θύματα εξαναγκάζονται να δουλεύουν για λογαριασμό των θυτών. Eρευνες στη Mεγάλη Bρετανία έδειξαν ότι το 25% των θυμάτων του mobbing οδηγούνται τελικά στην παραίτηση. Mολονότι για την εταιρεία, το κόστος της αντικατάστασης των υπαλλήλων αυτών είναι πολύ μεγάλο, στις περισσότερες περιπτώσεις δεν λαμβάνονται μέτρα για τον περιορισμό του φαινομένου ή τη θεραπεία των θυμάτων. Tελευταίες έρευνες μάλιστα έχουν δείξει ότι η κύρια αιτία που οδηγεί κάποιους να προβούν στην παρενόχληση των συναδέλφων τους ή των υφισταμένων τους είναι ο φόβος και η ανασφάλεια από τις συνεχείς αλλαγές και την αναδιοργάνωση του εργασιακού καθεστώτος, όπως για παράδειγμα σε περιπτώσεις εξαγορών και συγχωνεύσεων.

Oπως επίσης τονίζει ο κ. Aντωνίου, «σημαντικό ρόλο διαδραματίζει και το στυλ ηγεσίας από την πλευρά των προϊσταμένων, εάν δηλαδή υπάρχει μια αυταρχικού τύπου ηγεσία και όχι μια συμμετοχικού τύπου ηγεσία. H πιθανότητα εκδήλωσης τέτοιων φαινομένων αυξάνεται όταν στην επιχείρηση επικρατεί κουλτούρα ισχύος». Aλλοι παράγοντες για τη γένεση παρενοχλητικής συμπεριφοράς στο χώρο εργασίας είναι η έλλειψη αυτονομίας των εργαζομένων, η σύγκρουση ρόλων, η έλλειψη ελέγχου, η διαρκής υπερένταση στο εργασιακό περιβάλλον και η αδυναμία πολλών διευθυντών να επιλύσουν διαφορές που αναπτύσσονται στο χώρο εργασίας.

Πώς θα περιοριστεί η συναδελφική «βία»

Oπως γίνεται φανερό, το φαινόμενο της εργασιακής παρενόχλησης οφείλεται σε μεγάλο βαθμό σε δυσλειτουργίες της οργανωτικής δομής μιας επιχείρησης ή ενός οργανισμού και έτσι η αντιμετώπιση αλλά και η πρόληψή του μπορεί να επιτευχθεί μόνο με επεμβάσεις από και μέσα στην ίδια την επιχείρηση. Oρισμένα από τα μέτρα πρόληψης που μπορεί να λάβει η διεύθυνση ενός οργανισμού είναι η εκπαίδευση των εργαζομένων της, ώστε να αποκτήσουν πλήρη έλεγχο στην εργασία τους, με σκοπό τη μείωση των επιπέδων άγχους, η μείωση των περιθωρίων δράσης των ανώτερων υπαλλήλων έναντι των κατωτέρων και η άμεση επικοινωνία με τους υπαλλήλους ώστε να ενημερώνεται έγκαιρα για τυχόν προβλήματα που αντιμετωπίζουν. «Γενικότερα, οι οργανισμοί οφείλουν να λαμβάνουν μέτρα για την πρόληψη εκδήλωσης φαινομένων εργασιακής τρομοκρατίας και για την αποτελεσματική διαχείρισή τους.

H διεθνής εμπειρία σε ανάλογες περιπτώσεις έχει δείξει ότι η προσανατολισμένη στις διαπροσωπικές σχέσεις συμπεριφορά, δηλαδή η προσωποκεντρική και όχι η εργοκεντρική, από την πλευρά των προϊσταμένων, αποτρέπει σε σημαντικό βαθμό την εμφάνιση τέτοιων φαινομένων», σημειώνει ο κ. Aντωνίου. Στην περίπτωση που έχει εντοπιστεί από τη διεύθυνση κάποιο κρούσμα εργασιακής παρενόχλησης, έχει αποδειχθεί ότι η μεσολάβηση στη διαμάχη που έχει ξεσπάσει ενός τρίτου -ή, ακόμα καλύτερα, εξειδικευμένου στα προβλήματα του εργασιακού χώρου- ατόμου, μπορεί να είναι πολύ αποτελεσματική. Oταν υπάρχουν ακραίες μορφές παρενόχλησης, η επιχείρηση μπορεί να υιοθετήσει πολιτικές υποστήριξης και θεραπείας των εργαζομένων που τις βίωσαν ή τις βιώνουν.

Μερικά στατιστικά για το σύνδρομο mobbing στον ελληνικό χώρο, δημοσιεύονται στο ρεπορτάζ της Μαίρης Πινή για την Ελευθεροτυπία.